Kabinet, steun de gewetensbezwaarde ambtenaar!

In een aantal gemeenten zijn trouwambtenaren werkzaam die in hun geweten zijn bezwaard als het gaat om het sluiten van huwelijken tussen personen van gelijk geslacht. In veel gemeenten is het aannamebeleid tegenwoordig echter dat een trouwambtenaar bereid moet zijn alle relatievormen te voltrekken. De Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) vindt dat de bedrijfsvoering vooropstaat, maar dat de werkgever zijn best moet doen om mensen met serieuze gewetensbezwaren tegemoet te komen. Het huidige kabinet is van mening dat het niet nodig is om ‘weigerambtenaren’ te ontslaan, op voorwaarde dat er in elke gemeente een ambtenaar is die geen probleem maakt van het trouwen van homostellen. Piet Hein Donner (CDA) liet weten dat het kabinet zich eigenlijk niet over deze kwestie wil uitlaten, maar het aan gemeenten zelf wil overlaten. Dat leidt ertoe dat in steeds meer gemeenten geen ruimte meer is voor ambtenaren met gewetensbezwaren.

Geen botsing van grondrechten
In de discussie rondom de gewetensbezwaarde ambtenaar wordt de laatste tijd vaak geroepen dat ‘de aard en het karakter’ van de gewetensbezwaren zou zijn veranderd. Het zou nu vooral gaan over de verhouding van de gewetensbezwaarde ambtenaar ten opzichte van derden. Daar wordt dan van gezegd dat dit een ‘botsing van grondrechten’ oplevert. Dit is een onjuiste constatering, daar nergens in het recht is vastgelegd dat stellen ook door iedere ambtenaar getrouwd zouden moeten kunnen worden. Het enige grondrecht dat nu dus in het geding is, is dat van de ambtenaar die in zijn geweten bezwaard is. Het gaat hier om een klassiek grondrecht (vastgelegd in art. 6 Grondwet, art. 9 EVRM en art. 18 IVBPR), dat de laatste tijd in veel gemeenten met voeten wordt getreden. Dat is kwalijk, want ‘gewetensbezwaren verdienen een respectvolle behandeling’, zo betoogt Anders Schinkel in het ND van 10 februari 2007. Schinkel promoveerde op gewetensbezwaren en zegt verder dat ‘gewetensbezwaren zich onderscheiden van andere bezwaren doordat ze de diepste overtuigingen van een mens raken. Op het moment dat de overheid geen ruimte maakt voor gewetensbezwaren, wordt mensen een essentieel element van hun mens-zijn ontzegd.’

Non-discussie
Al met al is de hele discussie rond de ´weigerambtenaar´ een non-discussie. Homostellen kunnen in iedere Nederlandse gemeente trouwen. Het streven van gemeenten naar het zijn van een ‘weigerambtenaarvrije’ gemeente is dan ook opmerkelijk. In 2001 oordeelde de Commissie Gelijke Behandeling (CGB) dat van een trouwambtenaar te Leeuwarden niet kon worden gevraagd dat zij van de ene op de andere dag óók bereid zou zijn homostellen in de echt te verbinden. Terecht; een dergelijke eis dient geen zwaarwegend gemeentelijk belang.

Inmiddels is het CGB een geheel andere zienswijze toegedaan. Evenals veel politieke partijen vindt zij dat slechts tien jaar na invoering van het homohuwelijk, het al niet meer van deze tijd is om daar gewetensbezwaren tegen te hebben. In Trouw van 11 augustus jl. merken Wouter van den Berg en Remco van Mulligen terecht op dat ‘het standpunt dat het huwelijk een verbintenis is tussen één man en één vrouw, millennia oude papieren heeft en ook anno 2011 wereldwijd nog door een overweldigende meerderheid wordt aangehangen. Tolerantie jegens dat standpunt is dus niet meer dan normaal.’

Democratische rechtsstaat
In zijn essay ‘Het klopt wel, maar het deugt niet…’ schreef André Rouvoet dat steeds meer politici en politicologen een formele democratie aanhangen. Daarmee wordt een democratie bedoeld, waarin minderheden weinig ruimte krijgen en de meerderheid (50% +1) beslist over bijvoorbeeld inperking van grondrechten van grote groepen minderheden. Tegenwoordig heeft men meer op met de ‘democratie’, dan met de ‘rechtsstaat’. Terwijl, zo zegt Rouvoet, ‘de rechtsstaat van fundamenteler belang is en voorafgaat aan de democratie’. Wanneer de democratie belangrijker wordt dan de rechtsstaat, is er sprake van wat Alexis de Tocqueville ‘de tirannie van de meerderheid’ noemde. De besluitvorming gaat dan wel heel democratisch, maar druist in tegen rechtsstatelijke principes, waarvan de belangrijkste is dat ook de overheid gebonden is aan regels.

Kabinet zou gewetensbezwaarde ambtenaar moeten beschermen
Het kabinet geeft in haar standpunt blijk van de opvatting dat de gemeente verantwoordelijk is voor de uitvoering van de wet. En dus niet de individuele ambtenaar. Het kabinet moet daarom niet langer de gemeenten op dit punt alle vrijheid willen geven, maar opkomen voor het recht van de gewetensbezwaarde ambtenaar. Als minister Van Bijsterveldt (CDA) zegt dat er begrip moet zijn voor ambtenaren met gewetensbezwaren en dat de gemeenten verantwoordelijk zijn voor het uitvoeren van de wet (en dus niet de individuele ambtenaar), kan minister Donner niet zeggen dat gemeenten zelf moeten weten wat hun beleid is ten aanzien van gewetensbezwaarde ambtenaren. Dat leidt er in de praktijk namelijk toe dat gemeenten de ambtenaren met gewetensbezwaren discrimineren, door in hun aannamebeleid te eisen dat elke trouwambtenaar bereid moet zijn alle relatievormen te voltrekken. De VVD heeft zich tijdens haar regeringsperiode in dit vraagstuk tot nu toe op de vlakte willen houden. Het is bekend dat dit vooral een knieval voor de SGP (en in mindere mate het CDA) is. Het liberale gedachtegoed heeft de vrijheid van het individu en de waarborging van zijn (grond)rechten echter hoog in het vaandel staan. In een liberale democratie zou er bij uitstek aandacht voor de rechtsstaat moeten zijn. Het zou mooi zijn als de VVD díe liberale kant zou laten zien in deze discussie.